Wielofunkcyjne użytkowanie polskich torfowisk szansą ochrony różnorodności biologicznej

 

Zarządzanie mokradłami na terenie Polski, pomimo istnienia licznych obszarów chronionych (parki narodowe, parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody) wciąż napotyka liczne problemy. Tradycyjne gospodarowanie - koszenie, wypas, usuwanie drzew i krzewów przestało być opłacalne i tylko niewielu właścicieli lub zarządców zainteresowanych jest użytkowaniem zgodnym z wymogami ochrony przyrody. Mokradła często cierpią z powodu wadliwie działających systemów melioracyjnych, nastawionych wyłącznie na odwadnianie. Brak odpowiedniego zarządzania, a w szczególności zrozumienia hydrologicznych aspektów funkcjonowania mokradeł prowadzi do wielu negatywnych przemian ekosystemów. Szczególnie niekorzystna jest degradacja powierzchniowej warstwy torfu do głębokości kilkudziesięciu centymetrów, niekiedy przekraczającej 1m.

 

Szacuje się, że w Polsce ok. 400 000 ha torfowisk zostało osuszonych i wycofanych z użytkowania. Prowadzi to do nasilenia emisji gazów cieplarnianych, stosunków wodnych, jak również powoduje znaczne zmiany w zbiorowiskach roślinnych i pogorszenie się warunków życia zwierząt, zwłaszcza ptaków.
Kolejnym zagrożeniem dla mokradeł jest pozyskiwanie torfu poza obszarami chronionymi. Małe przedsiębiorstwa w trakcie budowy stawów rybnych pozyskują torf i sprzedają go po niskich cenach jako kompost. Taka niekontrolowana działalność powoduje niszczenie gatunków chronionych i zanieczyszczenie wód powierzchniowych, co ma również wpływ na obszary chronione. Warto pamiętać, że racjonalne zarządzanie torfowiskami (np. usuwanie wierzchniej warstwy mineralizowanego torfu w ramach zabiegów renaturyzacyjnych i sprzedaż jako kompost lub naturalny nawóz do szkółek leśnych) mogłoby w znacznym stopniu eliminować wymienione wcześniej zagrożenia. Usuwanie zmineralizowanego torfu zmniejsza dostępność substancji odżywczych, a tym samym eliminuje gatunki konkurencyjne, dodatkowo powierzchnia torfowiska znowu uzyskuje kontakt z czystą wodą gruntową. Wzajemnym uzupełnianiem się metod odtwarzania mokradeł - warunków tam panujących - jest lokalne podnoszenie poziomu wody gruntowej poprzez używanie istniejącej sieci rowów.
 

Jednym z działań ratujących mokradła jest tzw. retencja wody. Problem ten nie sprowadza się wyłącznie do budowy lub odtwarzania istniejących w przeszłości zbiorników wodnych, ale powinien dotyczyć również jezior z obniżonym w przeszłości poziomem wody. Przywracanie panujących w przeszłości stosunków wodnych w obrębie mis jeziornych ma szczególne znaczenie dla zatrzymania erozji w ekosystemach źródliskowych licznie tam występujących. Sytuacje takie obserwuje się w wielu miejscach w tym również w obszarach objętych ochrona prawną.

 

Wadą wielu powstających opracowań służących ochronie walorów przyrodniczych jest brak szczegółowego rozpoznania istniejących warunków hydrologicznych będących kluczowym aspektem w ochronie mokradeł. Natomiast opracowania zawierające elementy hydrologii pozbawione są szerszego ujęcia zarówno pod względem obszarowym jak też potrzeb wynikających z różnych form prowadzonej działalności, zarówno na terenie chronionym jak też jego bliższym i dalszym sąsiedztwie. Z kolei, tworzone programy rozwoju na szczeblu regionalnym czy ogólnokrajowym bardzo rzadko obejmują potrzeby związane z ochroną przyrody. Często wadą proponowanych rozwiązań w sporządzanych dokumentach jest ich krótkoterminowość co ma niekorzystny wpływ na racjonalne zarządzanie obszarami mokradłowymi.

 

Jednym z istotnych problemów ochrony torfowisk na terenie Polski jest niska bądź deficytowa opłacalność gospodarki rolnej. Po kilku latach wycofywania się działalności rolniczej z obszarów torfowiskowych nadzieją pozostają wprowadzane od roku 2003 programy rolno-środowiskowe. Ogólnopolskie programy rolno-środowiskowe zawierają specjalne pakiety użytkowania terenami podmokłymi i ekstensywnego wykorzystania łąk. Część pakietów dotyczy tylko obszarów wrażliwych przyrodniczo.Podsumowując, główne zagrożenie dla bioróżnorodności torfowisk w chwili obecnej to:

  • istniejące systemy odwadniające bez ekonomicznego uzasadnienia,
  • porzucone półnaturalne pastwiska,
  • nielegalne pozyskiwanie torfu i zakładanie stawów rybnych,
  • eutrofizacja w wyniku sąsiedztwa z otaczającymi polami uprawnymi,
  • brak sprawnego działania systemu wód powierzchniowych na chronionych obszarach,
  • brak wiedzy o hydrologii terenu z historycznego punktu widzenia.

Zaprezentowana sytuacja stała się inspiracją do realizacji projektu pt. "Wielofunkcyjne użytkowanie polskich torfowisk szansą ochrony różnorodności biologicznej". Realizację projektu zaplanowano na lata 2003-2005. Projekt koncentruje się w obrębie trzech obszarów parków krajobrazowych - Dolina Płoni (woj. zachodniopomorskie), Bagna Przemkowskie (woj. dolnośląskie i lubuskie), Bagno Całowanie (woj. mazowieckie) oraz trzech niewielkich obiektów w okolicach Recza, Słupska i Bytowa (woj. zachodniopomorskie i pomorskie).

Projekt finansowany jest przez Ministerstwo Rolnictwa w Holandii.

Zobacz załączoną galerię online na:
http://kp.org.pl/pl/torfowiska-2#sigProId014565467d