Przedsięwzięcia trwające

There is no translation available.

We wrześniu 2021 r. Klub Przyrodników rozpoczął realizację międzynarodowego projektu ochrony motyla – niepylaka apollo Parnassius apollo we współpracy z Karkonoski Park Narodowy, Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz organizacjami z Czech Vzdělávací a informační středisko Bílé Karpaty, Český svaz ochránců přírody (Pomáhám přírodě, JARO - ochranářská skupina i Austrii European Wilderness Society.

Głównym celem projektu jest odtworzenie populacji Parnassius apollo w 3 obszarach funkcjonalnych: Sudety i Białe Karpaty w bioregionie kontynentalnym oraz wzmocnienie Alp austriackich w bioregionie alpejskim.

Zachęcamy do odwiedzenia strony projektu po więcej informacji.

 

HODOWLA EX-SITU

ODTWARZANIE I OCHRONA SIEDLISK

SPÓJNE PODEJŚCIE DO OCHRONY GATUNKU

OCHRONA POPRZEZ EDUKACJĘ

W ramach projektu będziemy kontynuować hodowlę niepylaka w Karkonoskim Parku Narodowym i w Austrii oraz utworzymy trzy nowe punkty hodowlane: dwa w Sudetach (po jednym w PL i CZ) oraz jeden w Białych Karpatach (CZ). Będziemy również badać osobniki z hodowli pod kątem genetycznym w celu identyfikacji różnorodności genetycznej populacji, określenia minimalnej wielkości populacji zdolnej do przetrwania w środowisku naturalnym oraz strukturę metapopulacji w procesie reintrodukcji. Są to półnaturalne tereny otwarte, w tym murawy, ściany skalne (żerowiska gąsienic) i ekstensywnie użytkowane łąki dla imago (siedliska rozrodcze). W ramach projektu zostanie przygotowanych 252 ha siedlisk poprzez prowadzenie ekstensywnego wypasu, usuwanie krzewów oraz koszenie. Powstanie także sieć siedlisk pomostowych, będących korytarzami migracyjnymi łączącymi poszczególne siedliska lęgowe i żerowiska. Na odtworzone siedliska gatunek zostanie reintrodukowany. Motyle wypuszczane do środowiska naturalnego będą pochodziły głównie z hodowli ex-situ wspieranych projektem W oparciu o doświadczenie i wiedzę nabytą w ramach realizacji projektu wypracujemy spójną, międzynarodową strategię ochrony niepylaka apollo.  Zostanie opracowany „Podręcznik hodowli i ochrony”, propozycje dobrych praktyk w ramach wspólnej polityki rolnej UE oraz metodyka ochrony gatunku w bioregionie kontynentalnym. Zainicjowana zostanie także platforma wymiany danych o P. apollo w formie społecznego monitoringu oparta na działaniach wolontariuszy. Poprzez zaplanowane działania edukacyjne chcemy zwiększyć świadomość potrzeby ochrony niepylaka apollo i innych gatunków związanych z siedliskami łąk i muraw. W Stacji Terenowej w Uniemyślu powstanie Ekocentrum Apollo, wpisane w tą ideę, przeprowadzimy cykl warsztatów, spotkań i seminariów adresowanych do rozmaitych grup odbiorców, a także konferencje, wystawy i filmy. Będziemy zakładać ogrody dla motyli w „Krainie Apollo”

 

 

Obszar projektu po stronie polskiej obejmuje południowo zachodnią część Gór Kamiennych – pasmo Gór Kruczych, następnie przez Bramę Lubawską przechodzi w Karkonosze, będące najwyższym i największym pasmem Sudetów. Jest to obszar o długości około 32 km rozciągający się od Chełmska Śląskiego przez Lubawkę i Kowary do Jeleniej Góry.

Projekt realizowany jest na obszarze Karkonoskiego Parku Narodowego (Góra Chojnik z kompleksem łąk u jej podnóża) oraz w Rezerwacie Kruczy Kamień. Projekt realizowany jest w obszarach Natura 2000: PLC020001 Karkonosze, PLH020038 Góry Kamienne, PLH020044 Stawy Sobieszowskie.

 

 

Typy siedlisk:

Skały wapienne i neutrofilne z roślinnością pionierską (Alysso-Sedion) - 6110*

Murawy kserotermiczne (Festuco-Brometea) - 6210

Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (Nardion) - 6230

Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris) - 6510

Górskie łąki konietlicowe i mietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion i. Arrhenatherion) - 6520

Środkowoeuropejskie wyżynne piargi i gołoborza krzemianowe - 8150

Podgórskie i wyżynne rumowiska wapienne - 8160*

Wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis - 8210

Ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami z Androsacion vandelii – 8220;

 Pionierskie murawy na skałach krzemianowych (Arabidopsidion thalianae) - 8230

 

 

Po polskiej stronie będzie kontynuowana hodowla P. apollo w Karkonoskim Banku Genów w Jagniątkowie przez najbliższe 7 lat trwania projektu. Dodatkowo dla wzmocnienia populacji i zmniejszenia ryzyka załamania się hodowli, zostanie utworzona druga w Stacji Terenowej Klubu Przyrodników w Uniemyślu. Ich zadaniem będzie wyhodowanie osobników zdolnych do przetrwania w środowisku naturalnym. W pierwszej kolejności motyle będą wypuszczane na terenie dwóch obecnie istniejących ostoi P. apollo w Sudetach: na Chojniku w Karkonoszach oraz w rezerwacie Kruczy Kamień k. Lubawki. W ramach działań projektowych z zakresu ochrony czynnej przewiduje się przygotowanie tych siedlisk do reintrodukcji poprzez poprawę ich stanu w obrębie powyższych ostoi pod względem struktury i bioróżnorodności. Działania będą realizowane poprzez wypas, usuwanie krzewów i drzew na zarośniętych łąkach, koszenie, a także sadzenie roślin żywicielskich na łącznej powierzchni ok. 17 ha.

Podobnymi działaniami z zakresu ochrony czynnej zmierzającej do poprawy miejsc bytowania  niepylaka zostaną objęte wybrane siedliska pomostowe w Sudetach, które mają stanowić korytarze ekologiczne dla migracji motyli pomiędzy dwoma wspomnianymi ostojami i kotwiczyć część populacji. Składają się one  z fragmentów siedlisk kserotermicznych, wychodni skalnych, łąk z dużym udziałem Sedum maximum oraz siedlisk wtórnych – antropogenicznych takich jak np. wały przeciwpowodziowe, fragmenty nasypów kolejowych, stare groble po nieczynnych stawach. Drugi typ siedlisk związany jest z imago niepylaka apollo i są to siedliska z roślinami nektarodajnym, głównie ekstensywne łąki świeże i wilgotne.

Hodowla niepylaka apollo w Stacji Terenowej w Uniemyślu skomponuje się z tworzonym tu multimedialnym Centrum Edukacji Ekologicznej – EkoCentrum Apollo, którego zadaniem będzie edukacja przyrodnicza skupiona w obszarze Sudetów Środkowych, głównie Gór Kamiennych i Wałbrzyskich i kładąca akcent na gatunki związane z półnaturalnymi terenami otwartymi z niepylakiem apollo jako gatunkiem parasolowym.

 

FINANSOWANIE PRZEDSIĘWZIECIA

Łączny budżet projektu wynosi 5 037 225,00 Euro. Wartość projektu w części Polskiej: 11 122 623 zł.

Projekt jest finansowany z wielu źródeł. W Polsce podmiotami dofinansowującymi są:

  • Program LIFE – 60%.
  • Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej – 35%.
  • Data rozpoczęcia: 01.09.2021
  • Data zakończenia: 31.03.2028

 

There is no translation available.

Łagodzenie klimatu poprzez poprawę uwodnienia torfowisk

 

Wspólnie z dziewięcioma partnerami pięciu krajów nadbałtyckich – PolskiNiemiecLitwyŁotwy i Estonii rozpoczęty został w 2016 r. projekt LIFE z priorytetu Climate Change Mitigation (przeciwdzałanie zmianom klimatu) pod nazwą “Peat Restore”. Przez 5 lat trwania projektu zrealizowano w krajach partnerskich działania mające na celu ponowne uwodnienie zdegradowanych torfowisk obejmujących obszar 5,3 tys. ha, tak aby przywrócić ich naturalną funkcję akumulacji węgla.

 

POPRAWA BILANSU
KLIMATYCZNEGO

W projekcie przeanalizowana, udokumentowana i porównana została emisja i magazynowanie gazów cieplarnianych, poziom wody oraz stan flory i fauny. Pomoże to udowodnić skuteczność działań nawadniających i da możliwość regulowania odchyleń. Dlatego potencjalny wpływ uwodnienia na klimat będzie można obliczyć.

DZIELENIE SIĘ
WIEDZĄ

Wiedza zdobyta w projekcie, jak również
opracowane scenariusze najlepszych praktyk
ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, zostały podsumowane w podręczniku działań ochronnych dla torfowisk.

ANGAŻOWANIE
LUDZI

Imprezy krajowe – konferencje, seminaria, warsztaty a także materiały informacyjne, wystawa fotografii oraz film dokumentalny przyczyniły i przyczynią się do podniesienia świadomości społecznej oraz informowania o efektach projektu.

 

 

W Polsce miejscem realizacji projektu są torfowiska Słowińskiego Parku Narodowego.

Powierzchnia: 1350 ha
Status: obszar NATURA 2000 (PLH i PLB),
                 Rezerwat Biosfery UNESCO MAB,
                 obszar Ramsar,
                 Międzynarodowy Obszar Ochrony Ptaków (IBA)

Typy siedlisk: Lasy I bory bagienne (91D0*),
                               Torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (7110*),
                               Zdegradowane torfowiska wysokie zdolne do naturalnej regeneracji (7120)

Klimat: Umiarkowany
Temperatury: Ø Styczeń: -2.8°C, Ø Lipiec: 19°C
Opady: Ø 652 mm/rok 

site map www
Cały obszar projektu w Polsce o powierzchni 1350 ha zlokalizowany jest w Słowińskim Parku Narodowym. Jako partner zarządzający projektem na terenie Polski, Klub Przyrodników jest odpowiedzialny za zarządzanie tą częścią projektu, która dotyczy Polski oraz realizację działań zmierzających do poprawy uwodnienia tych terenów. Na obszarze objętym projektem występują bory i lasy bagienne, torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą, torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji, które pozostają pod silnym wpływem wydobycia i odwadniania. Obszar projektu podzielony jest na 3 obiekty: bór bagienny Kluki (A) i Cieminskie Błota (B), zdominowane przez brzozy i sosny, silnie zdegradowane torfowisko Wielkie Błoto (C), gdzie miało miejsce wydobycie torfu (zobacz mapę obszaru).

Jednym z celów projektu w Polsce jest przywrócenie naturalnego reżimu wodnego na torfowiskach objętych projektem poprzez budowę 214 zapór (zastawek) wykonanych z drewna i zdegradowanego torfu, tak aby roślinność torfotwórcza mogła znów się rozwinąć i zainicjować ponowne odkładanie złóż torfu. Co więcej obecna roślinność, taka jak krzewy i drzewa, która pogarsza warunki wodne na torfowisku, zostanie usunięta. Działanie to spowoduje poprawę warunków wodnych torfowisk.

Pozyskane drewno zostanie użyte do zablokowania rowów melioracyjnych i spowoduje dodatkową akumulację węgla.

 

Finansowanie przedsięwzięcia

Łączny budżet projektu wynosił 6,010,517 Euro (koszt kwalifikowany 5,943,535 euro). Wartość projektu w części Polskiej wyniosła: 6 981 481 zł.

Projekt jest finansowany z wielu źródeł. W Polsce podmiotami dofinansowującymi są:

 

logotypy life balt

Zachęcamy do zapoznania się ze szczegółowymi Sprawozdanie LIFE PeatRestore

 

There is no translation available.

I. Syntetyczny opis celów i założeń zadania

Projekt jest polską częścią przedsięwzięcia międzynarodowego, realizowanego spójnie i podobnymi metodami  realizowanym w Niemczech, Polsce, na Litwie, Łotwie i w Estonii. Celami całego, międzynarodowego projektu są:

  • Demonstracyjne ograniczenie emisji CO2 ze złóż torfu poprzez renaturyzację wybranych torfowisk na Nizinie Wschodnio-i Środkowoeuropejskiej;
  • Rozwój innowacyjnych metod przywracania procesu torfotwórczego na torfowiskach zniszczonych w wyniku eksploatacji torfu;
  • Rozwój metodyki szacowania bilansu gazów cieplarnianych na naturalnych, zdegradowanych i renaturyzowanych torfowiskach;
  • Wymiana doświadczeń krajów południowego zlewiska Bałtyku w zakresie utrzymania i odtwarzania torfowisk jako narzędzia przyczyniającego się do łagodzenia zmian klimatu;
  • Zainicjowanie budowy świadomości społecznej w zakresie roli torfowisk w bilansie gazów cieplarnianych i w konsekwencji ich znaczenia dla ochrony klimatu.

 

Projekt w Polsce obejmie trzy kompleksy torfowe torfów wysokich o powierzchni ok 1310 ha, oraz zbiorniki wodne po dawnej eksploatacji torfu, o łącznej powierzchni ok. 30 ha, w Słowińskim Parku Narodowym. Celami projektu są:

  • Zakonserwowanie i zabezpieczenie przed dalszym rozkładem i emisją CO2 złóż torfu w Słowińskim Parku Narodowym i zagwarantowanie trwania procesu torfotwórczego;
  • Synergicznie z konserwacją złóż torfu, zapewnienie ochrony torfowych siedlisk przyrodniczych stanowiących przedmioty ochrony Słowińskiego Parku Narodowego i obszaru Natura 2000 na obszarze co najmniej 500 ha, oraz utrzymanie różnorodności biologicznej ekosystemów torfowiskowych;
  • Wypracowanie innowacyjnych metod ponownego inicjowania procesu torfotwórczego na zalanych wodą wyrobiskach po eksploatacji torfu;
  • Wypracowanie dostosowanej do warunków polskich, a zgodnej ze standardami międzynarodowymi, metody szacowania roli naturalnych, zdegradowanych i renaturyzowanych torfowisk mszarnych w bilansie gazów cieplarnianych;
  • Poprawa akceptacji bagiennych warunków wodnych przez lokalną społeczność;
  • Budowa wśród specjalistów w Polsce świadomości społecznej w zakresie znaczenia torfowisk nie tylko dla różnorodności biologicznej, ale i dla ochrony klimatu.

 

W skali globalne torfowiska zajmując ok. 3,7 mln km2 = ok. 2,5% lądów Ziemi, gromadzą ok 25-30% zasobów węgla zakumulowanego w ekosystemach, co odpowiada szacunkowo 60-75% zasobów węgla w atmosferze i dwukrotności zasobów węgla zgromadzonym przez lasy. Żywe torfowiska, akumulując biomasę w postaci torfu, akumulują także zasoby węgla. Degradacja torfowiska, np. jego przesuszenie, powoduje murszenie i rozkład torfu i uwalnianie dwutlenku węgla. Wg szacunków Wetlands International, światowa emisja CO2 ze zdegradowanych torfowisk świata wynosi ok. 2 mld ton. Emisja dwutlenku węgla ze zdegradowanych antropogenicznie torfowisk jest szacowana na ok. 5-6% łącznej antropogenicznej emisji tego gazu, a ok 30% emisji wynikającej z użytkowania ziemi i zmian tego użytkowania. Istnieje potrzeba podjęcia i rozwinięcia działań na rzecz ochrony torfowych zasobów węgla, jak również rozwijania metod, które umożliwiłyby bardziej wiarygodne włączenie torfowisk do krajowych, europejskich i światowych bilansów.

W Polsce powierzchnia torfowisk jest szacowana na 1211 tys. ha (=12,11 tys. km2). Na podstawie powierzchni torfowisk zalesionych i użytkowanych rolniczo oraz średnich wskaźników emisji szacuje się roczną emisję CO2 z wszystkich zdegradowanych torfowisk w Polsce na 25,8 mln ton, czyli 7,5% w porównaniu do emisji ze spalania paliw kopalnych. Stawiałoby to Polskę w grupie 10 największych światowych emiterów CO2 z powierzchni zdegradowanych torfowisk. Dotąd nie podejmowano działań specjalnie w celu ochrony zakumulowanych w nich zasobów węgla, ani w celu ochrony lub odtworzenia procesu torfowej akumulacji węgla; choć pośrednio taki skutek mogły i mogą mieć działania podejmowane w ramach ochrony przyrody ekosystemów torfowiskowych.

Lokalnie, w Słowińskim Parku Narodowym, duże złoża torfów ulegają obecnie wciąż degradacji wskutek dawniejszego odwodnienia, co oznacza także postępującą degradację siedlisk przyrodniczych pokrywających te torfowiska. Choć skala zachodzącej w wyniku tego emisji CO2 jest przyczynkowa w skali wszystkich torfowisk w Polsce, obiekt ten dobrze nadaje się do podjęcia pilotażowej próby zwrócenia uwagi na zagadnienie i próby ochrony torfowych zasobów węgla w synergii z ochroną przyrody torfowisk.

 

W SPN miejscem realizacji części projektu są:

  • Torfowisko Kluki: ok. 530 ha kompleks borów i brzezin bagiennych oraz leśnych degeneracyjnych zbiorowisk zastępczych na przesuszonych torfach, porastający dwudzielne torfowisko złożone z dwóch basenów rozdzielonych pasem wydmowym.
  • Torfowisko Ciemińskie Błota: Ok 150 ha kompleks borów i lasów bagiennych w pobliżu brzegu jez. Łebsko, stanowiący pn. cześć kompleksu wykraczającego poza park narodowy i chronionego jako rezerwat Bagna Izbickie.
  • Torfowisko Wielkie Bagno: ok. 630 ha kompleks torfowisk wysokich złożony z płytkich, ok. 1,2 m głębokości (ale starych!) torfowisk w nieckach deflacyjnych miedzy wydmami porośniętego przez mszary oraz bory bagienne, oraz z położonego na granicy SPN torfowiska ok. 5 m głębokości, zbudowanego w spągu z torfów niskich, a w stropie nakrytego ok 1m warstwa torfów wysokich.
  • Przekazane parkowi narodowemu wyrobiska potorfowe kopalni torfu Krakulice, po wyeksploatowaniu torfu. Wyrobiska te, po likwidacji połączenia z rowami odwadniającymi teren kopalni, samorzutnie napełniły się wodą (do czego przyczyniła się seria lat wilgotnych) i obecnie mają formę trzech dużych, prostokątnych zbiorników wodnych, o łącznej pow. ok. 50 ha, stosunkowo ubogich przyrodniczo. Z punktu widzenia bilansu węgla, a także z punktu widzenia ochrony przyrody, taka postać terenu poeksploatacyjnego jest niekorzystna. Sytuacja taka daje możliwość podjęcia innowacyjnych prób restytucji roślinności torfotwórczej, które – jeśli zakończyłyby się powodzeniem – docelowo zarówno poprawiłyby bilans gazów cieplarnianych, jak i zwiększyłyby walory przyrodnicze zbiorników.

 

Projekt obejmuje:

  • konserwację złóż torfu przez zahamowanie ich odwadniania, poprzez zablokowanie rowów odwadniających w 214 punktach,
  • ochronę procesu torfotwórczego poprzez usunięcie z torfotwórczych mszarów drzew oraz odrośli i nalotów, na pow. 57 ha;
  • próbę zainicjowania rozwoju roślinności torfotwórczej w zbiorniku po eksploatacji torfu (o obecnej powierzchni ok. 16 ha) poprzez kształtowanie fragmentu linii brzegowej tego zbiornika oraz ;
  • próbę zainicjowania rozwoju roślinności torfotwórczej w zbiorniku po eksploatacji torfu (o obecnej powierzchni ok. 16 ha) za pomocą introdukcji zaczątków takiej roślinności na elementach pływających;
  • organizację i prowadzenie monitoringu objętych projektem obiektów w standardzie dostosowanym do potrzeb szacowania bilansu gazów cieplarnianych metodą GEST, a zarazem zapewniającym równoległy monitoring kluczowych aspektów przyrodniczych;
  • organizację ścieżki poznawczej w terenie i zapewnienie na niej informacji o znaczeniu ochrony torfowisk dla klimatu,
  • organizację ogólnopolskiego seminarium na temat aspektów klimatycznych ochrony torfowisk oraz 4 spotkań dla lokalnej społeczności;
  • publikację i rozpowszechnienie polskiej broszury na temat znaczenia ochrony torfowisk dla klimatu, oraz książki podsumowującej doświadczenia i wiedzę uzyskaną o obiektach projektu;
  • udział w wymianie doświadczeń między krajami projektu, w wymianie doświadczeń z innymi projektami LIFE, a także udział i prezentację wyników w naukowej wymianie doświadczeń na konferencjach i seminariach.,

 

Projekt wpisuje się w krajową strategię redukcji emisji gazów cieplarnianych do roku 2020. Mimo że w skali kraju zmniejszenie emisji w wyniku projektu będzie mieć tylko przyczynkową skalę, to projekt otwiera nowe podejście do torfowisk, które - przy szerokiej i masowej ich renaturyzacji w skali Polski - mogłyby łącznie zmniejszyć krajową emisję o kilka procent, co jest już istotne.

Projekt przyczynia się do integracji polityki klimatycznej z polityką ochrony różnorodności biologicznej. Projekt wpisuje się także w rolę, jaką strategia wskazuje dla organizacji pozarządowych: wspieranie przedsięwzięć w zakresie ograniczenia emisji gazów powodujących zmiany klimatu tzw. gazów cieplarnianych; popularyzacja problematyki zmian klimatu. Dodatkowo, projekt przyczynia się do ochrony różnorodności biologicznej w kontekście zmian klimatu, zgodnie z celami i kierunkami działań Strategicznego planu adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 z perspektywą do roku 2030.

Projekt wpisuje się w Program ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej / programu działań na lata 2014-2020", bezpośrednio przyczyniając się do ochrony i odtwarzania siedlisk przyrodniczych chronionych w parku narodowym i w obszarze Natura 2000. Dodatkowo, przyczynia się do realizacji działania "Ustalenie priorytetowych działań zmniejszających ryzyko wpływu zmian klimatycznych na ekosystemy z uwzględnieniem potrzeby poprawy retencji wodnej na obszarach podmokłych", w ramach tego Programu.

Projekt wpisuje się w Priorytetowe Ramy Działań dla sieci Natura 2000, realizując zadanie „Odtwarzanie siedlisk przyrodniczych poprzez poprawę stosunków wodnych” w stosunku do priorytetowych siedlisk przyrodniczych 7110 (żywe torfowiska wysokie) i 91D0 (bory bagienne).

Projekt będzie realizowany w parku narodowym i na obszarze Natura 2000. Jest zgodny z potrzebami ochrony tych obszarów, zidentyfikowanymi w dokumentacji do aktualnie opracowywanych planów ochrony (działania projektu zostały zaczerpnięte z tych dokumentacji). Projekt jest uzgodniony z SPN i będzie realizowany w pełnej współpracy z Parkiem.

Projekt zakłada poprawę świadomości społecznej w zakresie usług ekologicznych torfowisk:

  • w skali krajowej poprzez organizację krajowego seminarium, publikacje, stronę internetową, a przede wszystkim przez dostarczenie przykładu skutecznej renaturyzacji torfowisk i terenów poeksploatacyjnych;
  • w skali lokalnej poprzez warsztaty adresowane do mieszkańców i organizację ścieżki edukacyjnej.

 

II. Sprawozdanie z realizacji

1. Przygotowanie do realizacji działań oraz monitoring (Zadania A1, A2, A3, A5 i D1)

 

Zadania typu A i D miały za zadanie opracować niezbędną dokumentację do przeprowadzenia działań ochronnych oraz organizację i prowadzenie monitoringu objętych projektem obiektów w standardzie dostosowanym do potrzeb szacowania bilansu gazów cieplarnianych metodą GEST, a zarazem zapewniającym równoległy monitoring kluczowych aspektów przyrodniczych;

W ramach projektu opracowano 5 tzw. Monitoring Protocol, które w bardzo szczegółowy sposób opisują i dokumentują działania podejmowane w celu zapewnienia oceny i monitorowania rezultatów. Wszystkie pięć protokołów można pobrać ze strony internetowej projektu. Poniżej opisujemy główne działania i kilka przykładowych wyników.

Wykonano także ekspertyzę zewnętrzną pozwalającą na prawidłowe zaplanowanie działań ochronnych – „Ocena wpływu planowanych działań na ornitofaunę i lepiderofaunę Słowińskiego Parku Narodowego”. Opracowano dokumentację projektowo – techniczną na potrzeby uzyskania niezbędnych zgód i pozwoleń na budowę przetamowań oraz prace ziemne związane z przekształcaniem wyrobiska potorfowego na Wielkim Bagnie.

 

ROŚLINNOŚĆ

Przygotowano listę jednostek roślinnych występujących na naszych torfowiskach i przypisano je do schematu GEST, wskazując obszary problemowe. Na podstawie tych danych, pochodzących również od innych partnerów projektu, NABU (Beneficjent Koordynujący projektu LIFE) opracował wspólne standardy projektu. Przygotowano kompletne aktualne mapy roślinności dla wszystkich torfowisk na obszarze objętym projektem.

Założono 38 powierzchni monitoringowych (16 w Wielkim Bagnie, 12 - w Ciemińskich Błotach, 10 - w Klukach), z których 21 znajduje się w płatach dotkniętych piętrzeniem rowów melioracyjnych, w tym w pobliżu piezometrów rejestrujących poziom wód gruntowych (monitoring hydrologiczny).

Każda powierzchnia monitoringowa ma wymiary 10 x 10 m i jest trwale oznaczona w terenie (fot. 1 i 2). Na każdej powierzchni, podobnie jak w latach 2018 i 2019, określono całkowite pokrycie (%) w każdej warstwie roślinności, wysokość warstw drzew i krzewów, pokrycie poszczególnych gatunków w % (poprzez szacunek wizualny na całej powierzchni, w skali Londo). Dodatkowo, w obrębie każdej powierzchni 10 x 10 m założono 4 podpowierzchnie - 1 x 1 m (w narożnikach; fot. 1), w celu bardziej szczegółowego monitorowania zmian w pokryciu roślin zielnych i mszaków (szacunek dla każdego gatunku, w %).

Wskaźnik granicy płatu monitoringowego – jeden z czterech słupków .
Litera wskazuje symbol pod powierzchni o wymiarze 1x1m
Trwała powierzchnia monitoringowa ograniczona 4 słupkami i taśmą

 

Dla każdego torfowiska w projekcie przygotowane zostały mapy roślinności – aktualną roślinności wg tradycyjnej metody mapowania fitosocjologicznego oraz jednostki roślinne wg metody GEST.

Mapa typów jednostek roślinności wg. GEST na torfowisku Wielkie Bagno

 

Mapa roślinności rzeczywistej na terenie torfowiska Ciemińskie Błota

 

HYDROLOGIA

Monitoring hydrologiczny realizowany był w ramach następujących działań:

  • Monitoring zmienności poziomu wód na 3 obiektach (Wielkie Bagno, Torfowisko Kluki, Ciemińskie Błoto) w oparciu o zautomatyzowaną sieć nurków rejestrujących poziom wód gruntowych i powierzchniowych (na rowach i kanałach melioracyjnych oraz wyrobiskach po eksploatacji torfu),
  • Miesięczna inwentaryzacja dróg dopływu i odpływu wód powierzchniowych z badanych obiektów oraz pomiar objętości odpływu tymi drogami przy użyciu przepływomierza elektromagnetycznego (Valeport 801),
  • Kwartalne kartowanie hydrograficzne określające stan retencji na torfowiskach - miejscach stagnacji i niedoboru wody,
  • Comiesięczne pomiary prostych cech fizyko-chemicznych wód powierzchniowych i podziemnych metodą in-situ przy użyciu urządzenia wieloparametrowego firmy HACH (temperatura, pH, zawartość tlenu, przewodność elektrolityczna, zawiesina),
  • Kwartalne pobieranie próbek wód powierzchniowych i podziemnych do dalszych badań laboratoryjnych: chlorków, azotu ogólnego i fosforu ogólnego, a także raz w roku pomiar stężenia wodorowęglanów, siarczanów, sodu, potasu, wapnia, magnezu, amoniaku, azotanów i fosforanów
  • Stały monitoring warunków termicznych i pluwiometrycznych za pomocą samorejestrującej stacji meteorologicznej,

Utworzono sieć punktów pomiarowych, w których dokonywano pomiarów przepływu i poboru próbek wody. Określono stan retencji, określono wielkość strat wody w rowach i kanałach.

Zakupiono i zainstalowano w wybranych punktach na terenach objętych projektem 80 automatycznych rejestratorów ciśnienia słupa wody - TD Divers i 3 czujniki ciśnienia barometrycznego - Baro-divers, akcesoria do rejestracji i akwizycji danych oraz rejestrator danych meteorologicznych na bazie rejestratora EM50 z małym panelem słonecznym do długiej pracy bez wymiany baterii.

 

Instalacja diverów i piezometrów
Instalacja diverów i piezometrów

Celem wszystkich tych działań monitoringowych było określenie poziomu wód i ich jakości przed, w trakcie i po wprowadzeniu na torfowiskach działań ochrony czynnej, mających na celu minimalizację emisji CO2.

Celem opracowanego w sierpniu 2018 r. planu batymetrycznego na największej niecce wyrobiska było określenie wielkości retencji zbiornikowej. Było to również cenne źródło informacji dla prac nad zmianą kształtu zbiornika ZL10.

 
Plan batymetryczny dla zbiorników ZL 10 i ZL11 na terenie zbiorników powyrobiskowych na torfowisku Wielkie Bagno
Plan batymetryczny dla zbiorników ZL 10 i ZL11 na terenie zbiorników powyrobiskowych na torfowisku Wielkie Bagno
. Planowane lokalizacje pzretamowań i diverów na podkładzie mapy hydrologicznej (sieć) torfowisk Kluki (lewo) I Ciemińskie Błota (prawo)
Planowane lokalizacje pzretamowań i diverów na podkładzie mapy hydrologicznej (sieć) torfowiska Wielkie Bagno.

 

STRATYGRAFIA

W 2019 r. wykonano również pomiary miąższości warstwy torfu oraz pobrano próbki do analizy uwodnienia torfu metodą prażenia. Przykładowy rozkład miąższości torfu na torfowisku Kluki przedstawiono na ryc. 5 a, a wielkość uwodnienia w poszczególnych punktach pomiarowych torfowiska Kluki na ryc. 5 b i 5c.

Przeprowadzone badania terenowe wykazały zróżnicowaną budowę stratygraficzną i miąższość osadów torfowych i jeziornych w poszczególnych kompleksach torfowiskowych.

Wykonano łącznie 61 odwiertów za pomocą świdra torfowego typu Instorf. W czterech punktach (dwóch na torfowisku Kluki oraz dwóch na torfowisku Wielkie) pobrano z poszczególnych warstw torfu próby w celu ich datowania metodą radiowęglową (łącznie 18 próbek). Datowania wykonało Naukowo-Dydaktyczne Laboratorium 14C i Spektometrii Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Przeprowadzone badania terenowe wykazały zróżnicowaną budowę stratygraficzną oraz miąższość złóż torfowych i osadów jeziornych w poszczególnych kompleksach. Najgłębsze złoża torfów i osadów jeziornych (ok. 900 cm) odnotowano w kompleksie „Kluki” i „Ciemińskie Błota”.

Osady w obu kompleksach mają podobną stratygrafię. Podłoże torfowe budują osady jeziorne przykryte torfem szuwarowym, natomiast wierzchnią warstwę tworzy torf mszysty. Analiza stratygraficzna wykazała również istotne zmiany warunków wodnych podczas rozwoju torfowiska, skutkujące zmiennymi warunkami hydrologicznymi i ekosystemami torfowiskowymi związanymi z transgresją Morza Bałtyckiego.

Kompleks torfowiskowy „Kluki” w granicach SPN obejmuje tylko część (ok. 30%) dużego złoża torfowego o powierzchni blisko 3 tys. ha, położonego pomiędzy Jeziorem Łebsko, rzeką Pustynką a terenami położonymi na południowy-zachód od jego granic. Pod względem genezy można go uznać za pojeziorny. Zalegające najgłębiej osady (punkt K4), których wiek datowany jest na ok. 9000 lat B.P. świadczą o obecności zbiornika wodnego w obrębie którego następowała akumulacja osadów jeziornych – różnego typu gytii, głównie organicznych. Proces lądowacenia pierwotnego zbiornika w obrębie całego kompleksu trwał niezwykle długo, co potwierdzają znacznej miąższości pokłady zagytionych torfów szuwarowych.

Przestrzenne rozmieszczenie różnych grubości warstw torfu na torfowisku Kluki

Wielke Bagno charakteryzuje się nieco inną stratygrafią. W stosunku do torfowisk w Klukach i Ciemińskich Błotach złoże jest płytsze i tylko w kilku miejscach (obniżeniach) torf jest podścielony płytką warstwą gytii. W profilach, oprócz torfu mszystego w wierzchniej warstwie, stwierdzono znaczny udział torfu turzycowo-mszystego. Przykłady wierceń z Kluk i Ciemińskich Błot przedstawiono na rycinie 8. Przeprowadzone datowanie wskazuje, że pierwsze zbiorowiska mszarne pojawiły się tu ok. 5000 lat temu.

 

2. Konserwacja złóż torfu przez zahamowanie ich odwadniania, poprzez zablokowanie rowów odwadniających (zadanie C2)

 

W 2019 r. opracowano model matematyczny przyszłego poziomu wody po zablokowaniu rowów, który został zasilony danymi hydrologicznymi i założeniami.  Na podstawie wyników zweryfikowaliśmy dokładną lokalizację punktów zatorowych i wybraliśmy te punkty, które mogą być realizowane bez konieczności uzyskiwania decyzji administracyjnych (pozwolenie na budowę). Dotyczy to takich rozwiązań, jak zapory torfowe czy "zapory biologiczne" wykonane poprzez przesadzenie do rowu lokalnych roślin w celu ich naturalnego zarastania. W miejscach, gdzie takie rozwiązania nie będą możliwe ze względu na przepływ wody lub średnicę rowu - budowane były zapory drewniane.  Ze Słowińskim PN wynegocjowano kilka wstępnych propozycji. Proces ten był bardzo delikatny i wrażliwy politycznie (okoliczni rolnicy i mieszkańcy uważali, że zablokowanie rowów będzie miało negatywny wpływ na ich grunty) - dlatego musiał być przeprowadzony z dużą dozą dyplomacji i rozwagi.

Pełna niezbędna dokumentacja została dostarczona przez wykonawcę w III kwartale 2020 roku. Przed ogłoszeniem przetargu nieograniczonego na budowę zapór postanowiliśmy przeprowadzić kilka testów, aby sprawdzić wybrane rozwiązania. Po niewielkich korektach wszystkie okazały się dobrze dopasowane do okoliczności. W styczniu 2021 r. ogłoszono przetarg nieograniczony na wykonanie blokady rowów. Umowy podpisano w styczniu 2021 r., a termin realizacji wyznaczono na czerwiec 2021 r. Prace zostały ukończone bez opóźnień. W sumie zainstalowano 360 punktów zatorowych.

Tama drewniana
Tama wykonana z worków jutowych wypełnionych piaskiem i torfem

 

3. Ochrona procesu torfotwórczego poprzez usunięcie z torfotwórczych mszarów drzew oraz odrośli i nalotów (zadanie C2)

 

Umowy na usunięcie drzew zostały podpisane w styczniu 2018 r. i we wrześniu 2019 r. Termin realizacji pierwszej umowy przypadał na luty 2019 r., a drugiej - na koniec stycznia 2020 r. Usuwanie drzew i krzewów przeprowadzono na powierzchni 67 ha. Prace mogą być wykonywane tylko poza okresem wegetacyjnym i w wąskim oknie, które wyklucza również okresy lęgowe i godowe rzadkich gatunków ptaków występujących na tym terenie.

W październiku 2021 r. podpisano dodatkową umowę na usuwanie nowych pędów. Nowe pędy zostały usunięte z wcześniej wyciętych powierzchni na łącznym obszarze 9,5 ha.

 

Obszar przed działaniami ochronnymi
Biomasa pochodząca z wycinek
Obszar po wycince drzew
Obszar dwa lata po wycince drzew

 

4. Próba zainicjowania rozwoju roślinności torfotwórczej w zbiorniku po eksploatacji torfu poprzez kształtowanie fragmentu linii brzegowej tego zbiornika oraz za pomocą introdukcji zaczątków takiej roślinności na elementach pływających (zadanie C3)

 

Przygotowana mapa batymetryczna akwenu w 2019 roku oraz zebrane informacje na temat stratygrafii dna akwenu były warunkiem wyboru właściwych rozwiązań. Niestety, wykonawca, który miał przygotować szczegółową koncepcję rozwiązań technicznych, nie wywiązał się z tego zadania. Musieliśmy szukać nowego wykonawcy. Umowa została podpisana w lutym 2020 roku, a szczegółowa koncepcja została przygotowana i dostarczona w czwartym kwartale 2020 roku. Konieczne było jednak wprowadzenie pewnych drobnych poprawek do koncepcji, a niezbędna dokumentacja została ostatecznie dostarczona w I kwartale 2021 roku.

W poprzednich latach przeprowadziliśmy także kilka testów rozwiązań dla pływających wysp. Przetestowano 6 różnych rozwiązań technicznych i przeprowadzono obserwacje, jak te rozwiązania radzą sobie w zimie (zamarznięta powierzchnia, zamoknięcie itp.). Ostatni test przeprowadzono zimą 2019/2020 i wybrano ostateczne rozwiązanie. Obejmuje ono zastosowanie mat korkowych (aby wyspa unosiła się na wodzie), drewnianych nóg stabilizujących wyspę oraz wypełnienia kokosowego pod warstwą torfu. Wyspy są łączone za pomocą haków w kilka grup (o kształcie liniowym i kwadratowym). Ogłoszono przetarg nieograniczony, a umowę podpisano w sierpniu 2020 roku (termin realizacji: luty 2021).

Prace montażowe pływających wysp
Prace montażowe pływających wysp
Wyspy zainstalowane na lodzie. Widoczne wypełnienie torfowe
Widok z drona na wyspy

 

4. Strona internetowa projektu (zadanie E1)

 

Strona internetowa projektu funkcjonuje we wszystkich językach narodowych partnerów projektu oraz w języku angielskim. Strona ta była i jest na bieżąco aktualizowana o aktualności projektowe oraz publikacje. Dodatkowo na potrzeby spełnienia wymogów WFOŚiGW stworzono osobną podstronę projektu na stronie Klubu Przyrodników. Wkrótce zostanie ona przeniesiona na listę projektów zakończonych i tam będzie funkcjonować przez długi okres czasu.

 

5. Obsługa międzynarodowej wystawy obwoźnej o torfowiskach (zadanie E3)

Niestety wizyta obwoźnej wystawy fotograficznej w Polsce odbyła się w okresie największych restrykcji związanych z pendemią Covid-19. Wystawa stała co prawda w Muzeum Słowińskiego Parku Narodowego przy Dyrekcji SPN jednakże przez większość czasu Muzeum było zamknięte dla ruchu turystycznego. Nie mieliśmy także możliwości zorganizować oficjalnego otwarcia wystawy z uwagi na zakaz organizacji imprez zbiorowych. Wystawa zatem w Polsce przeszła nie zauważona. Jednakże ten problem dotyczył także innych krajów i dlatego partnerzy zdecydwoali się na opracowanie wersji online wystawy.

 

6. Organizacja krajowych i lokalnych spotkań dla budowy świadomości społecznej (zadanie E4), publikacja materiałów informacyjnych (zadanie E5) oraz wymiana doświadczeń z innymi projektami LIFE oraz ze środowiskiem naukowym (udział w warsztatach i konferencjach) (zadanie E7)

W ramach współpracy projektu z innymi projektami związanymi z torfem: Carbon Connects, Care-Peat, DESIRE i CANAPE została opracowana i wydana broszura "Peatlands Across Europe: Innovation and Inspiration Published to Guide Vital Action on Peatlands for World Peatlands Day".

Wzięliśmy udział jako prelegenci w kilku konferencjach:

  • W 2017 r. w XIII Dorocznej Konferencji "Aktywne metody ochrony przyrody w zrównoważonym leśnictwie - Mokradła w lesie jako gorące punkty różnorodności biologicznej". Prezentowaliśmy projekty w wystąpieniu "Torfowiska jako pochłaniacze dwutlenku węgla - projekt odtworzenia torfowisk w Słowińskim Parku Narodowym". Materiały pokonferencyjne zostały opublikowane (Studia i Materiały CEPL w Rogowie R. 19. Zeszyt 51 / 2 / 2017).
  • W 2018 r. w Tulczy uczestniczymy w Międzynarodowej Konferencji "Water resources and wetlands", prezentacja projektu.
  • W 2018 roku - Criewen, Międzynarodowa Konferencja "Torfowiska w Europie Środkowej - miejsca, zagrożenia i ochrona"
  • Projekt i jego efekty prezentowaliśmy również w latach 2017-2021 podczas Walnego Zebrania Członków Klubu Przyrodników.

 Zorganizowano kilka spotkań ad hoc z lokalnymi interesariuszami (bez dodatkowych kosztów poza kosztami podróży) w celu omówienia kwestii, które pojawiły się w trakcie realizacji projektu (np. blokowanie rowów, pływające wyspy itp.).

W 2021 roku opublikowano "Księgę najlepszych praktyk w zakresie odtwarzania torfowisk i łagodzenia zmian klimatu". Można ją znaleźć na stronie internetowej projektu.

Opracowano także broszurę „Słowińskie torfowiska dla klimatu”, która została wydrukowana w wersji polskiej. Dwie wersje językowe – polska i angielska dostępne są na stronie internetowej projektu.

Opracowanych zostało także szereg ekspertyz i mniej specjalistycznych opracowań tj. „ramy prawne ochrony torfowisk” , „Zostaw torf na torfowisku”, których jedynie część jest w języku polskim. Większość z nich opracowana została w j. angielskim i dostępna jest na stronie internetowej projektu.

Z powodu pandemii wirusa Covid-19 i ograniczeń wprowadzonych przez wszystkie kraje europejskie wiele zaplanowanych spotkań nie odbyło się. Odwołano również konferencję krajową zaplanowaną na rok 2020, ale konferencja końcowa, która odbyła się w dniach 20-21.10.2021, była bardzo udanym wydarzeniem, w którym wzięli udział interesariusze, praktycy i naukowcy. Gościliśmy ponad 700 osób. Szczegółowe informacje o wydarzeniu, prezentacje i nagrania można znaleźć na stronie internetowej projektu (https://burger.expo-ip.com/stand/1156)

W 2021 opublikowano także książkę „Kompleksy torfowe Kluki, Ciemińskie Błota i Wielkie Bagno w Słowińskim Parku Narodowym. PRZYRODA I OCHRONA. Doświadczenia przedsięwzięcia LIFE PeatRestore” podsumowującą doświadczenia projektu. Publikacja dostępna jest na stronie w języku polskim. Jest także dostępna na stronie Klubu Przyrodników w dziale Publikacje.

Klub Przyrodników jako partner projektu brał także udział w realizacji dwóch filmów dotyczących projektu. Filmy dostępne są na stronie internetowej projektu

Odbyło się również wiele wydarzeń, w których uczestniczyli partnerzy projektu. Plakaty i relacje w mediach można znaleźć na stronie internetowej projektu

Zaznaczyć także należy, że każda oficjalna korespondencja i dokumenty, takie jak umowy, protokoły czy publikacje itp. są opatrzone logotypami naszych współfinansujących, niezależnie od tego, czy dany temat/kontrakt jest bezpośrednio związany z umową z danych współfinansujących czy nie. Globalnie stosujemy szablon projektu LIFE15 CCM/DE/138, który informuje o podmiotach współfinansujących. Kolejność logotypów wskazuje na wysokość dofinansowania:

 

7. Organizacja ścieżki poznawczej w terenie i zapewnienie na niej informacji o znaczeniu ochrony torfowisk dla klimatu

Jednym z elementów projektu w Polsce jest próba zmiany postrzegania torfowisk Słowińskiego Parku Narodowego i ich roli nie tylko dla lokalnej społeczności ale także w szerszym kontekście. Działania projektu, dążące do „zabagnienia” terenu Parku mogą być nieprzychylnie odbierane przez miejscową społeczność.

W tym celu zaplanowano m.in. utworzenie ścieżki edukacyjnej wykorzystującej odcinek istniejącego szlaku turystycznego Kluki – Izbica. Szlak ten przebiega obecnie terenem miejscami podmokłym i jest bardzo trudno dostępny. Tylko na kilku odcinkach w gminie Izbica szlak został zaopatrzony w pomosty drewniane umożliwiające przejście przez najbardziej podtopione punkty. Dalsze bardzo silnie podtopione miejsca utrudniające przejście, pozostawały jednak nieudostępnione. I choć podtopienia szlaku są punktowe to występują licznie. W lipcu na terenie tego szlaku stworzono zatem kilkadziesiąt 10 m drewnianych modułów, które miejscami łączone w dłuższe ciągi – na nowo udostępniły szlak dla ruchu turystycznego zachowując jednocześnie jego „bagienny” charakter.

 

Panele drewniane w ciągu szlaku turystycznego ułożone w miejscach największego zabagnienia
Panele drewniane w ciągu szlaku turystycznego ułożone w miejscach największego zabagnienia

 

Aktualności

11-04-2022

Tajemnice karbońskiego lasu, czyli geolo…

W sobotę 9 kwietnia 2022 r. wspólnie z Nadleśnictwem Kamienna Góra reprezentowanym przez leśniczego szkółkarza Bartka Dymka oraz Rock’si Geoedukacją czyli Roksaną Knapik odkrywaliśmy tajemnice karbońskiego lasu. Wydarzenie odbyło się...

więcej

05-02-2022

Tropem Wilka

W sobotę 5 lutego wspólnie z Nadleśnictwem Kamienna Góra i Fundacją Polska Górom zorganizowaliśmy wyjście w teren w poszukiwaniu ssaków. Naszym przewodnikiem był dr teriolog Leszek Duduś. Dopisała pogoda, w...

więcej

11-05-2018

WIOSENNE PRZEBUDZENIE NIETOPERZA w Sudec…

W ostatnią sobotę kwietnia (28.04.2018 r.) Sudecka Stacja Terenowa w Uniemyślu zaprosiła na tradycyjną, cykliczną imprezę wiosenną. W tym roku hasłem przewodnim były nietoperze. Temat dla mieszkańców okolic dość abstrakcyjny...

więcej

03-10-2017

Nasza Sudecka Stacja Terenowa w Uniemyśl…

30 września został rozstrzygnięty konkurs "Pomnik - nie zapomnij! Denkmal - denk mal dran!", którego pomysłodawcą jest Polsko-Niemieckie Stowarzyszenie na Rzecz Pielęgnowania Sztuki i Kultury Śląska (VSK), do którego i...

więcej

06-09-2017

Warsztaty entomologiczne w Uniemyślu - 1…

WARSZTATY ENTOMOLOGICZNE Tajemniczy świat chrząszczy 15 września 2017r. (Piątek) Sudecka Stacja Terenowa Klubu Przyrodników w Uniemyślu (dawna karczma sądowa) start: 9:00 Szczegóły na plakacie poniżej

więcej