Minister Klimatu i Środowiska 5 grudnia przesłała do UNESCO dokument „Plan zarządzania obiektem światowego dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)”. Ostateczna treść dokumentu oraz raport z konsultacji społecznych, w których rozpatrzono prawie 5200 uwag, zostały opublikowane na specjalnej stronie internetowej:
https://www.gov.pl/web/klimat/unesco-puszcza-bialowieska-dokumenty
Obowiązek sporządzenia planu zarządzania dla każdego „obiektu światowego dziedzictwa” wynika z Wytycznych Operacyjnych Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, tj. z dokumentu wykonawczego do Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, ratyfikowanej także przez Polskę. Brak planu albo brak jego wdrażania jest przesłanką do ewentualnego umieszczenia obiektu na „liście obiektów zagrożonych”. Plan jest deklaracją państwa – strony konwencji, prezentującą w jaki sposób zostaną zachowane uniwersalne wartości obiektu światowego dziedzictwa. Sam plan nie ma w Polsce bezpośredniej mocy prawnej, ale minister może go wdrażać np. przez wykonywanie swoich kompetencji w poszczególnych sprawach (np. zatwierdzanie planów ochrony Natura 2000, planów urządzenia lasu), nadzór nad podmiotami podległymi, inicjowanie i podejmowanie odpowiednich działań i współpracy. W samym tekście jako „podmioty odpowiedzialne za wdrażanie planu” wskazano „Pełnomocnika ds. zarządzania Obiektem Białowieża Forest”, Białowieski Park Narodowy, nadleśnictwa Białowieża, Browsk i Hajnówka, RDOŚ w Białymstoku, GIOŚ, RZGW w Białymstoku i Lublinie. Powoływany przez Ministra właściwego ds. środowiska, Pełnomocnik ds. zarządzania Obiektem Białowieża Forest ma koordynować wdrażanie Planu.
Brak takiego planu był dotąd jednym z zarzutów UNESCO wobec Polski, dotyczących niewłaściwej ochrony Puszczy i jednym z powodów ocenienia w 2025 r. Puszczy Białowieskiej jako krytycznie zagrożonego obiektu światowego dziedzictwa.
Jako podstawowy cel ochrony Puszczy w planie wskazano „Zachowanie niezaburzonych procesów ekologicznych”, a jako pierwsze służące temu działanie – „Zapewnienie ochrony biernej procesom ekologicznym”. W jego ramach zadeklarowano, że lasy Puszczy Białowieskiej w większości będą wyłączone z cięć, a także z polowań (z wyjątkiem ew. zwalczania gatunków obcych). Pozyskanie drewna pozostanie jednak dozwolone na ok. 86 ha lasów przewidzianych do przebudowy drzewostanu, oraz na ok. 1800 ha terenów przewidzianych do „aktywnej ochrony gatunków i siedlisk” (lasy przewidziane jako miejsca ochrony świetlistej dąbrowy, sasanki otwartej, leńca bezpodkwiatkowego, łąki, a także… parkingi, drogi, obiekty turystyczne, plantacje choinkowe, tereny zabudowane, urządzenia wodne, linie energetyczne i inne powierzchnie). Deklaracje co do polowań nie dotyczą polan wsi puszczańskich, które formalnie do „obiektu światowego dziedzictwa” nie należą, a stanowią tylko jego strefę buforową – pozostawiono je jako „obszar prowadzenia gospodarki łowieckiej”, mimo że w innych sferach plan zawiera zapisy dotyczące także strefy buforowej.
Plan deklaruje działania w zakresie poprawy warunków wodnych, ale zakłada kontynuację prac utrzymaniowych na rzekach puszczańskich (choć sugeruje stosowanie dobrych praktyk oraz ograniczenie odmulania i wycinania roślinności). Sugeruje potrzebę ograniczania fragmentacji Puszczy, ale pozostaje bezradny wobec zagrożeń związanych z zaporą graniczną i jej funkcjonowaniem – postuluje głównie „opracowanie wytycznych ws. minimalizacji jej wpływu”, a pas graniczny zalicza do… strefy aktywnej ochrony gatunków i siedlisk, nie ukrywając że żadne gatunki i siedliska nie będą tam chronione, a taki zapis służy przemyceniu możliwości realizacji tam „działania związane z utrzymaniem i zapewnieniem funkcjonalności znajdujących się tam obiektów”.
